بستر حیات...

دلم به حال عشق می سوزد


زمان می گذرد و در انتهای راه می فهمی چقدر حرف نگفته دردل باقی ماند

حرفهایی که می توانست راهی به سوی عشق باشد

حرفهای نا تمامی که در کوچه های بن بست زندگی اسیرند

ناگهان لحظه غربت می رسد و تو در میابی که چقدر زود دیر شده

به تکاپو می افتی ....در غربت بیابان و در کوچ شبانه پرستوها

در لحظه وصال موج و ساحل دنبال عشق می گردیژ

دیر شده خیلی دیر

هر روز دوست داشتن را به فردا می انداختی و حالا می بینی دیگر فردایی وجود ندارد

سالها چشمت را به رویش بسته بودی و نمی دانستی

و یا شاید نمی فهمیدی

امروز حقیقت را باور می کنی....

اما افسوس که زودتر از آنچه فکر می کردی دیر شده

سلام علی ساکن کربلا

پر می زنه دلم تا گنبد طلا



صحنن و سرای تو ،‌ ایوون طلای تو 2

به خدا خود بهشته 3



فرش عزای تو ، روضه های تو

به خدا خود بهشته 3



سلام علی ساکن کربلا

پر می زنه دلم به گنبد طلا



قسم به گیسویت به طاق ابرویت

که دل از تو بر نگیرم 3



آرزومه که یک شب ، که جون میاد بر لب

با حسین حسین بمیرم 3



کیه که از عشق تو سائل می خونه نشه

کیه که اسم تو رو بشنوه دیونه نشه



سلام علی ساکن کربلا

پر می زنه دلم تا گنبد طلا

بگو با من چه دردی داری ای دل / که هر شب تا سحر بیداری ای دل / گلت را شاید از غم ها سرشتند / که از خود هم تو در آزاری ای دل

یک بیابان و این همه تعریف

چندی پیش مطلبی را به نقل از هانز ینی (خاکشناس ) خواندم که برایم جالب بود بدین مضمون :

" شرم آور است که قادر نیستیم بر روی اینکه خاک چیست توافق کنیم. در این مورد خاک شناسان تنها نیستند. زیست شناسان در تعریف حیات و فیلسوفان در تعریف فلسفه نیز چنین می باشند."

و من در این مطلب پیش رو قصد دارم که لااقل به دکتر ینی بگویم که آن سه گروهی که شما فرمودید تنها ی تنها نیستند و متخصصین علوم بیابان هم هنوز به یک تعریف درست و کاملی از بیابان نرسیده اند، و شاید بتوان گفت که هر کسی می تواند بیابان را تعریف کند. و حضرت مولانا برای خودش و دلش گفته است که :

هر کسی از ظن خود شد یار من * ** * * از درون خود نجست اسرار من

در کل من قصد ندارم که بگویم ایا ارایه این همه تعریف جور و واجور از بیابان درست است یا غلط. و فقط می خواهم بگویم که بیابان را هر چه که تعریف و تعبیر می کنیم به نظر من باید با این جمله شروع شود که :

بیابان، سرزمینی است با قابلیت های فراوان ........

و اما تعریف های که از بیابان شده است !

از دیدگاه اقلیم شناسان بیابان به سرزمینی گفته می شود که متوسط باران سالانه آن کمتر از 50 میلیمتر است و امکان دارد در طول یک سال یا سالها در آن بارندگی صورت نگیرد، و بارش چندین سال آن ظرف چند روز یا حتی چند ساعت ببارد. و ممکن است میزان تبخیر و تعرق مطلق سالانه آن به حدود صد برابر مقدار بارش سالانه برسد.

تعریف بیابان از دیدگاه ژئومورفولوگها ؛ بیابان سرزمینی است که از نظر پوشش گیاهی فقیر و در آن فرسایش آبی و بادی شدید باشد.

تعریف بیابان از دیدگاه اکولوژیست ها ؛ بیابان سرزمینی است که در آن فعالیت و تولیدات موجودات زنده (انسان، حیوان و گیاه) کم است

در تعریف دیگر ؛ بیابان به یک منطقه وسیع ،‌که از نظر پوشش گیاهی بسیار فقیر و مساحت های وسیعی از آن به کلی فاقد گیاه باشد اطلاق می گردد.

در یک تعریف ساده ؛ به خشک ترین نقطه یا نواحی بر روی زمین بیابان می گویند.

و همین طور می توان گفت که بیابان یک سرزمین وسیع است با خشک ترین اقلیم در سطح کره زمین.

در لایحه جامع منابع طبیعی و آبخیزداری که توسط هیئت دولت ارایه شده است بیابان این گونه تعریف شده است. بیابان عبارت است از مناطق دارای اقالیم فراخشک و خشک،که میزان بارندگی متوسط سالانه آن کمتر از 150 میلیمتر و درصد پوشش گیاهی چند ساله آن در حالت طبیعی کمتر از 5 درصد است

و اما طبق تعریف های عمومی بیابان منطقه ای است که از نظر زمین شناسی و اقلیمی شرایط نامناسب برای زندگی جانوران و گیاهان را دارد (ناطقی 1379)

ژئومورفولوژی ایران

تعریف و توصیف ژئومورفولوژی (زمین ریخت شناسی )

دخالت اقلیم در پیدایش ناهمواری از برخورد بین کره سنگی و کره هوا نتیجه می شود. نحوه دخالت اقلیم چه در زمینه هوازدگی و چه در ارتباط با تاثیر مکانیکی فرایندهای شکل زائی، در سطح خشکی ها بسیار متغییر می باشد. دخالت مستقیم اقلیم در پیدایش ناهمواری ها در مناطقی که فعالیت های کنترل نشده انسان باعث رخنمون یافتن فراوان سنگ ها می شود و یا در مناطقی که بر اثر کم آبی یا سرمای شدید غالبا عاری از پوشش گیاهی می باشد، سازندهای سطحی کم ضخامت وغالبا پراکنده که از لحاظ خاکشناسی تحول کافی نیافته اند ظاهر می شود.

ژئومورفولوژی اقلیمی ناهمواریها را در ارتباط با آب و هوا بررسی می کند و دنباله ژئومورفولوژی دینامیکی است، زیرا ژئومورفولوژی دینامیکی تضاد عملکرد پدیده های را در سطح زمین مطالعه می کند که بین عوامل و فرایند های فرسایش حاصل شده اند. به عبارت دیگر ویژگی های ساخت یک ناهمواری از طریق عوامل مختلف یک سیستم شکل زائی تجزیه و تحلیل می شود. ژئومورفولوژی اقلیمی به نحوی چهره ظاهری ناهمواری را بررسی می کند در حالی که ژئومورفولوژی ساختمانی استخوان بندی ناهمواری را در ارتباط بااهمیت نسبی و نظم و ترتیب توده های از سنگ را مطالعه می نماید که در برابر فرسایش مقاومت های متفاوتی دارند.

در این بحث بعد از تجزیه وتحلیل ارتباط ناهمواری با اقلیم، جغرافیای این ناهمواریها در محدوده های بزرگ اقلیمی در سطح دنیا مطالعه خواهدشد. این مطالعات به ما امکان می دهد تا ارتباط کامل این پدیده را با محیط های کنونی زیست اقلیمی ارزیابی کنیم.

ژئومورفولوژی یکی از شاخه های جغرافیای طبیعی و از پایه های اساسی علوم جغرافیا است که با ایجاد پل و گذرگاهی با سایر رشته های علوم طبیعی و زمین پیوند خورده است. ژئومورفولوژی ترکیبی از سه واژه ژئو به معنای زمین، مورف به معنای شکل، لوژی به معنای شناسایی می باشد. به نظر می رسد علم اشکال زمین که معادل فارسیآن است از عنوان پیکر زمین شناسی که قبلاً به کار می رفت و ریخت شناسی که در حال حاضر برای ترجمه به فارسی این کلمه انتخاب شده است، مناسب تر است. ظاهراً آنچه از کلمه ترکیبی ژئومورفولوژی استنباط می گردد، توصیف شکل هندسی ناهمواریهای پوسته زمین است و این بحث توپوگرافی را در نظر می گیرد که خود شاخه ای از ژئومورفولوژی است.

خلاصه کلام، در قلمرو دانش ژئومورفولوژی، علاوه بر اینکه به توصیف صحیح،کامل و ژنتیک اشکال ناهمواریها توجه خواهیم داشت، در منشاء و کیفیت و عوامل بیشماری که در تغییر اشکال و یا در شکل گیری نوین پوسته زمین موثرند، به تفسیر و تبیین خواهیم نشست. منظور از تحلیل واژه ژئومورفولوژی تنها تعریف ین علم نبوده بلکه مهم آشنایی بامفهوم، روش و متدلوژی این دانش است که هر پژوهشگر علوم زمین باید بر آنها حاطه کامل داشته باشد.

مطالعه تاریخچه پیدایش و تحول علم ژئومورفولوژی،نشانگر این واقعیت است که از نیمه قرن بیستم به این طرف، توجه به ارتباط پدیده های درون موضوعی ژئومورفولوژی و نیز رابطه آن با پدیده های سایر علوم طبیعی و زمین وعوامل انسانی سبب شد که ژئومورفولوژی با جهش خاصی در راه توسعه و پیشترفت حرکت کند و با ایجاد مناسباتی بین پدیده های مورفولوژی و داده های انسانی بر جنبه کاربردی آندر برنامه ریزی ها و عمران های ناحیه ای تاکید شود.

حال لازم است ژئومورفولوژی با رشته های دیگری مانند اقلیم شناسی، زمین شناسی، گیاه شناسی، اکولوژی، خاکشناسی، هیدروژئولوژی در ارتباط باشد تا بتواند تمام مسائل در یک اکوسیستم را در نظر گرفته و با هماهنگی با سایر رشته های علمی در طرح های جامع زمین شناسی، مرتع داری،آبخیزداری، بیابان زدایی، جنگل داری، محیط زیست و به طور کلی آمایش سرزمین نقش خودرا ایفا کند.

امید آنکه مطالب مورد بررسی در این مجموعه مورد استفاده دانشجویان و کارشناسان علوم زمین و جغرافیا وسایر علاقه مندان قرار بگیرد.

آیا کویر سرزمینی نفرین شده است

در پاسخ به این سوال تنها بله یا خیر کافی نیست، باید رفت و دید و کنکاش کرد. و من دیدم که کویر با همه داشته هایش، همه نداشته های مرا به رخم کشید و به من خندید.

شاید فکر کنید که من شاعر شده ام و یا مجنون؛‌آری کویر مرا مجنون و سرگشته و حیران خود کرد، کویر مرا به خود وا داشت شاید این نیز یکی از خصایص کویر باشد که باعث می شود آدمها در خودشان تعمل کنند.

سالهاست که در بین مردم ما، دانشجویان، اساتید و دست اندرکاران علوم طبیعی از کویر به عنوان سرزمینی تفتیده و بی آب و علف یاد می شود و این تعریف زشت، کریح و غلط ملکه ذهن ما شد و ما را از درک واقعی کویر وا داشت. در کل می خواهم این را بگویم که کویر آنی نیست مه به من و تو فهمانده اند، کویر چیز دیگری است.

سرزمین ما ایران با داشتن کویر است که همه چیز دارد و سرزمینی غنی و سرشار از نعمت های خدادادی است و اگر کویر نداشت ایران ما چیزی را کم داشت. کویری که می تواند در بودجه مملکت سهم آوری داشته باشد. فقط باید کمی به کویر بیندیشیم و نیاز های خودمان را از کویر برداشت کنیم. کمی باید کویر را مدیریت کرد.

کویر سرشار است از جذبه و جاذبه؛‌جذبه و جاذبه ای که می تواند از نظر اقتصادی، فرهنگی، توریستی، اشتغال و بهبود وضع معیشت کویرنشینان تاثیرگذار باشد، ما باید کویر را باور کنیم.

در یک تعریف جامع و کامل کویر به سرزمینی گفته می شود با قابلیت های فراوان، که آنچنان تحت تاثیر شدید نمک است که گیاهان زراعی (حتی پسته، خرما، جو و غیره که نسبت به شوری زیاد هم مقاومند) نمی توانند در آن برویند. اما ممکن است گیاهان غیر زراعی (مرتعی) ولی مقاوم به شوری و قلیایی (مانند: گز، نی، خارشتری، اشنیان، گیاه شور و غیره) بتوانند در آن برویند. که در چنین شرایطی به آنها کویرها یا نمکزار های گیاهدار گفته می شود و در واقع همان مراتع کویری محسوب می شوند. اما اگر مقدار نمک خاک از یک حدی تجاوز کند (43mmohs/cm Or 3%) دیگر هیچ گیاهی حتی کیاهان غیر زراعی مقاوم به شوری هم نمی تواند در آن بروید. که به این کویرها، کویرهای فاقد گیاه یا کویرهای واقعی می گویند.

همین جا لازم می دانم تا تعریف کویر را از بیابان جدا کنم با این تعبیر که بیابان به یک سرزمین وسیع با خشک ترین اقلیم در سطح کره زمین است، ولی کویر منطقه ای است تحت تاثیر شدید نمک و در انواع آب و هوای خشک (نیمه خشک، خشک و بیابانی) هر کجا که عوامل برای تشکیل آن فراهم باشد هم به طور طبیعی و هم توسط انسان، در سطحی بسیار وسیع تا سطحی بسیار کوچک بوجود آمده و می آید. در واقع کویر می تواند عارضه ای باشد در یک بیابان و نه خود بیابان.

در مقاله پیش رو، قصد داریم تا کاربری ها و قابلیت های کویرهای ایران را در شش دسته زیر برشماریم

˜ بهره برداری از کویر به عنوان مرتع یا چراگاه برای توسعه دامداری و صنایع وابسته

˜ بهره برداری و استفاده دو چندان از آب و خاک شور مناطق کویری با مدیریت صحیح

˜ بهره برداری و استفاده از زمین های کویری، خصوصا ماسه بادی های مناطق کویری در صنعت

˜ بهره برداری از منابع عظیم انرژی های نو (پاک) و تجدید پذیر و تمام نشدنی مناطق کویری(باد و آفتاب)

˜ بهره برداری از کویر برای جلب توریست و گردشگر

˜ بهره برداری از گیاهان روئیده شده در مناطق کویری

بهره برداری از کویر به عنوان مرتع یا چراگاه برای توسعه دامداری و صنایع وابسته

در مناطق کویری گیاهانی چون گز، نی، خارشتری، شور سیاه، شورسفید، اسفناج وحشی(اتریپلکس) و برخی دیگر از گیاهان مقاوم به شوری و قلیایی می رویند. و طبق تحقیقات انجام شده،‌ ارزش غذایی گیاهان روئیده شده در مناطق کویری 15-10 برابر بیشتر از گیاهان روئیده شده در سایه می باشد. و ما می توانیم با پخش سیلاب و کاشت گیاهان مرتعی، یعنی افزودن بر گیاهان موجود و همین طور رعایت تعادل دام و مرتع و اقدامات دیگر، مراتع کویری را تقویت کرده و بر ظرفیت آنها بیفزاییم و با توجه به اینکه مراتع کویری بهترین چراگاه برای حیواناتی نظیر بز و شتر می باشد. ما می توانیم از این راه دامداری و صنایع پیرامونی آن (فراورده های دامی، پوست، پشم، لبنیات، قالی بافی، گلیم بافی و غیره) را توسعه داده و باعث اشتغال و بالا بردن درآمد دامداران و ساکنان کویر و حواشی آن گردیم.

بهره برداری و استفاده از گیاهان روئیده شده در مناطق کویری

˜ اکثر گیاهان روئیده شده در کویر در صنایع عطر و ادکلن، نقاشی، نساجی و دارو سازی کاربرد دارند. که از آن جمله می توان به گیاهانی همچون

˜ استفاده از نی برای ساختن حصیر و دیگر وسایل مشابه و در بیان کلی استفاده از گیاهان روئیده شده در مناطق کویری به منظور تهیه صنایع دستی و عرضه آن به گردشگران و بازار هدف

˜ استفاده از کاکل نی برای تهیه جارو

˜ استفاده از محصول نی معروف به کرکرک در تهیه سیمان

˜ استفاده از اشنیان برای تهیه چوبک (ماده شوینده با ارزش و سالم به وی‍ه برای تمیز نگه داشتن لباس و بهترین جایگزین برای شوینده های زیانبخش شیمیایی)

˜ استفاده از خاکستر اشنیان برای بدست آوردن ماده قلیایی قابل مصرف در صنایع فرش و فرش بافی (جایگزین ماده شیمیایی سود سوز آور)

˜ استفاده از برگ خارشتری برای تهیه ترنجبین

˜ استفاده از چوب درختچه گز در صنایع نئوپان

˜ استفاده از انگبین گزهای دارای عصاره شیرین در تهیه شیرینی گز

˜ استفاده از گیاهی بنام استبرق که می توان از آن ابریشم بسیار ظریف و با کیفیت تهیه کرد

بهره گیری از کویر برای جلب توریست و گردشگر

˜ استفاده از گیاهان کویری در جلب توریست؛ کویرهای فاقد گیاه در فصل تابستان و پاییز بس دیدنی و زیبا هستند. اما کویرهای گیاهدار در فصل بهار چیز دیگری هستند. در فصل بهار، پهنه ای از کویر پوشیده از نی با گل های بنفش و کاکل های زرد رنگ، بوته های زیبای خارشتری، شورسیاه و شور سفید و دیگر گیاهان، قالیچه ای از طرح و رنگ را به رخ می کشند. و این همه زیبایی توامان است با آواز و پرواز پرندگان و چرای حیواناتی نظیر شتر، آهو، جبیر و خرگوش که هر گردشگری را مدهوش خود می کند و این است کویری زنده و پویا و مایه فخر و مباهات.

˜ کویرهای فاقد گیاه نیز بدلیل داشتن قشرها و لایه های نمکی به اشکال و رنگ های مختلف می توانند برای گردشگران جذاب و تماشایی باشند. بخصوص اشکال زیبای تپه های ماسه ای هنگام طلوع و غروب آفتاب، که نشانگر شکوه و عظمت کویر و آفریدگار بی همتای آن می باشند

˜ از دیگر جاذبه های توریستی کویرهای ایران، آفتاب داغ و سوزان آن می باشد. که می توان به نوعی خاص از این آفتاب برای جلب توریست استفاده کرد. مثلا می توان از ماسه ها و سنگ های داغ کویر ( اغلب دمای ماسه ها از دو برابر دمای هوای محل تجاوز می کند) جهت پختن تخم مرغ یا کباب کردن برخی از حیوانات و خزندگان و همین طور جوش آوردن آب کتری برای تهیه چای استفاده کرد. که اینها می توانند جاذبه های بسیار زیبا و به یاد ماندنی از کویرهای ایران برای توریست های باشد که در کشورهایشان کویر و بیابان و این چنین آفتاب داغی ندارند.

˜ طبق آمار های موجود در کشورمان بالغ بر هکتار تپه های ماسه ای داریم که از این تپه های ماسه ای می توان با انجام مسابقات موتور سوار ی و اتومبیل رانی (رالی کویر) و همین طور مسابقات اسکی بر روی شن به جذب گردشگر در کویر کمک کرد.

ارتباط خاکشناسی با خداشناسی

سال اول ورود به دانشگاه بودکه از دید خودمان دانشجویی خداشناس بودیم اما پس از مدتی پی بردیم که خداشناسی واصول آن را از والدینمان به ارث برده ایم ولی بعد از پایان ترم اول وپاس کردن درس زمین شناسی وتوجه به فرایند های زمین وتکامل آن فهمیدیم که موروثی بودن خداشناسی قانع کننده نیست.پس از اخذ درس شیمی تجزیه که بانگرش خاکشناسی تدریس میشد در یافتیم که تجزیه شیمیایی ترکیبات سازنده خاک نشانگر درخشندگی علم بی کران خداوند است که یک تلائلو آن برخاک تابیده است.درترم چهار باپاس درس عملیات کشاورزی بود که ندانسته ،فهمیدیم چگونه بذر بی جان به اراده خالق هستی جان میگیرد.

در اوایل ترم پنج بود که نوای خوش خطاب شدن با نام ترم بالایی در گوشمان نواخته شد وسر کلاس شیمی خاک حاضر شدیم ودیدیم در بخش کانی های خاک خداوند بی همتا چگونه این واحدهای سلولی کانی هارابا این همه ظرافت ولطافت خاص کنار هم گذاشته است.در همین ایام فرخنده ترم بالایی بودن بود که دردرس فیزیک خاک به نظمی که به فرمان خداوند در ذرات سه گانه خاک دیده می شود اشاره شد وما اعتقادمان به خدا را عمیق تر کردیم.

در اوایل فصل سرسبز بهار بود که سرکلاس درسرابطه آب،خاک وگیاه نشسته بودیم که همه هم صدا با آواز خوش بلبل فریاد زدیم که به اذن پروردگار بخشاینده جان است که جان را به خاک القا کرد تا کمی از آن رابه نباتات ببخشد در همان حال بودیم که در درس شیرین پیدایش و رده بندی خاک فهمیدیم خاک،قانونمند وسیستماتیک از دستورات الهی پیروی میکند وخداوند نیز به هریک از آنها نقطه قوت وضعفی بخشیده است وبر همین اساس است که خاکها دسته بندی وجداسازی میشوند.بعداز تجسس های زیاد ومستغرق در بحر مکاشفت خداوند دراوایل ترم شش بادلی پر از امیدسرکلاس درس فرسایش وحفاظت خاک حاضر شدیم وبه فراگیری آن نشستیم وبه این نکته که خاک هم مانند یک نوزاد که خداوند از روح خود در آن دمیده است نیاز به مراقبت وپرستاری دارد همه باهم پی بردیم.بعد از مرور کامل این دروس وعملی کردن آنها در زندگی باغرور کامل سرجلسه کنکورکارشناسی ارشد نشستیم بعداز برگشت باقلبی مملوء از آرامش سرکلاس نقشه خاک وارزیابی اراضی حضور به هم رساندیم.در آنجاهم اکنون در حال پی بردن به آخرین درس های لازم جهت داشتن زندگی باکمترین ناخالصی وبیشترین همگنی وبرگزیدن جایگاهی امن ودور از تجملات وتقلید کورکورانه برای جاودانه زیستن هستیم وچشم دوخته ایم به اینکه در پایان شعر سرشار از امید کلاغ ها بازهم آهنگی جدیدرا در زندگی ما خواهد نواخت واندیشه های بدیعی را بازهم در خاطرمان مجسم خواهد ساخت .

افرین به این انتخاب که قبل از هرچیز درس خداشناسی وچگونه زیستن را به قلبمان القا کرد وما باداشتن لیسانس خاکشناسی نه تنها خاک را شناخته ایم بلکه به اصول سه گانه توحید،نبوت ومعاد نیز دست یافته ایم وچراغ های راه سعادت را برای خود وهمنوعانمان روشن ساخته ایم وآفرین به این معلمان حقیقی که مارا در فراگیری این دروس توانا ساختند.

ودر پایان خاک می شود هرآنچه براین خاک می زیسته



نویسنده:خالد حاجی ملکی

ویراستار: حامد شهابی نژاد